Otomatik sigorta (minyatür devre kesici, MCB), elektrik tesisatında kabloları ve cihazları aşırı akıma ve kısa devreye karşı koruyan, attıktan sonra kolu kaldırılarak tekrar kullanılabilen koruma elemanıdır. Eski tip buşonlu sigortaların yerini almıştır. Bu yazıda otomatik sigortanın nasıl çalıştığını, B, C ve D eğrilerinin farkını ve doğru sigortayı nasıl seçeceğinizi adım adım anlatıyoruz.
Otomatik sigorta nasıl çalışır?
Bir otomatik sigortanın içinde iki ayrı koruma mekanizması vardır:
- Termik koruma (bimetal): Akım, sigortanın anma akımının biraz üzerine çıktığında bimetal ısınarak eğilir ve sigortayı bir süre sonra attırır. Aşırı yüklenen bir hattı (örneğin aynı prize çok fazla cihaz takılması) korur. Akım ne kadar yüksekse sigorta o kadar çabuk atar.
- Manyetik koruma (bobin): Kısa devrede akım bir anda çok yükselir. Bobin bu ani akımı algılayıp sigortayı milisaniyeler içinde açar. İşte B, C, D eğrisi tam olarak bu manyetik açmanın hangi akımda devreye girdiğini belirler.
B, C ve D eğrisi nedir?
Eğri (karakteristik), sigortanın anma akımının (In) kaç katında anında attığını gösterir. Değerler TS EN 60898-1 standardına göredir:
| Eğri | Anında açma akımı | Nerede kullanılır? |
|---|---|---|
| B eğrisi | 3 – 5 × In | Aydınlatma, priz hatları, uzun kablolu hatlar, ısıtıcı gibi rezistif yükler, konutlar |
| C eğrisi | 5 – 10 × In | Genel amaçlı; ticari binalar, pano çıkışları, küçük motorlar, LED sürücüler, bilgisayar ve klima gibi yükler |
| D eğrisi | 10 – 20 × In | Kalkış akımı çok yüksek yükler: trafolar, motorlar, kompresörler, kaynak makineleri, X-ray cihazları |
Örnek: 16 A’lik bir sigorta B eğrisinde yaklaşık 48–80 A’de, C eğrisinde 80–160 A’de, D eğrisinde ise 160–320 A’de anında atar. Bir trafo ilk enerjilendiğinde normal akımının 10 katından fazla akım çekebilir. Bu yüzden B veya C eğrili sigorta trafo devresinde gereksiz yere atar, D eğrisi ise bu kalkışı tolere eder.
Sanayide bunların dışında K eğrisi (motor ve trafo için, yaklaşık 8–14 × In) ve Z eğrisi (yarı iletken ve elektronik devre koruması için, yaklaşık 2–3 × In) de kullanılır.
Hangi eğriyi seçmeliyim?
- Yükün kalkış akımı düşükse (lamba, priz, ısıtıcı): B eğrisi. Kısa devrede en hızlı tepki verir.
- Karışık veya elektronik yüklerde (ofis, dükkan, pano çıkışları): C eğrisi. En yaygın kullanılan tiptir.
- Motor, trafo, kompresör gibi kalkışta yüksek akım çeken yüklerde: D eğrisi.
- Sigorta açılışta sürekli atıyorsa ve hatta arıza yoksa, eğri yüke göre düşük seçilmiş olabilir. Bunu kontrol ettirmeden anma akımını büyütmeyin.
Otomatik sigorta seçerken bakılacak 5 şey
1. Anma akımı (A)
Sigortanın anma akımı, hattın çektiği akımdan büyük, kablonun taşıyabileceği akımdan küçük olmalıdır. Pratikte bakır kablo için sık kullanılan değerler şunlardır (kesin değer döşeme şekline ve kablo uzunluğuna göre değişir):
- 1,5 mm² → 10 A (aydınlatma)
- 2,5 mm² → 16 A (priz)
- 4 mm² → 20–25 A
- 6 mm² → 32 A
- 10 mm² → 40–50 A
Sigorta kabloyu korumak içindir. Kablo değiştirmeden sigortayı büyütmek yangın riski oluşturur.
2. Eğri (B, C, D)
Yukarıdaki tabloya göre yükün tipine bakarak seçilir.
3. Kesme kapasitesi (kA)
Sigortanın güvenle kesebileceği en yüksek kısa devre akımıdır. Konutlarda genellikle 4,5 kA veya 6 kA yeterlidir. Trafoya yakın sanayi panolarında 10 kA ve üzeri tercih edilir. Örneğin Schneider Acti9 iC60N 6 kA, iC60H ise 10 kA kesme kapasitelidir.
4. Kutup sayısı
Tek fazlı hatlarda 1P veya 1P+N, iki fazlı/hat-nötr kesmede 2P, üç fazlı motor ve makine hatlarında 3P, nötrün de kesilmesi gereken üç fazlı hatlarda 4P kullanılır.
5. Marka ve seri uyumu
Pano içinde yardımcı kontak, açtırma bobini, tarak bara gibi aksesuarlar kullanılacaksa sigortanın aynı seriden olması işinizi kolaylaştırır.
Sigorta kodları nasıl okunur?
Schneider Electric Acti9 iC60N: A9F74116 kodunda A9F7 iC60N serisini, sonraki 4 C eğrisini (3 = B, 5 = D), 1 kutup sayısını, 16 ise anma akımını gösterir. Yani A9F74116 = 1 kutup, C16. A9F74316 ise 3 kutup C16’dır.
Siemens 5SL6: 5SL6116-7 kodunda 1 kutup sayısını, 16 anma akımını, sondaki -7 C eğrisini gösterir (-6 = B, -8 = D). Yani 5SL6116-7 = 1 kutup, C16, 6 kA.
Hangi devreye hangi tip sigorta?
| Devre / yük | Önerilen eğri | Neden? |
|---|---|---|
| Aydınlatma hatları | B | Kalkış akımı düşüktür, kısa devrede en hızlı açma istenir. |
| Ev ve ofis prizleri | B (karışık yükte C) | Prizlere genelde düşük kalkışlı cihazlar takılır. |
| Çamaşır, bulaşık makinesi, buzdolabı, klima | C | İçlerindeki motor ve kompresör ilk anda yüksek akım çeker. |
| Bilgisayar, UPS, LED sürücü grupları | C | Güç kaynaklarının kondansatörleri açılışta kısa süreli yüksek akım çeker. |
| Pano çıkışları, atölye ve küçük makineler | C | Yük çeşidi fazladır, C en dengeli seçenektir. |
| Motor, pompa, kompresör, trafo, kaynak makinesi | D (veya motor koruma şalteri) | Kalkış akımı anma akımının 8–15 katına çıkabilir. |
| Elektronik kart, yarı iletken, ölçüm devreleri | Z | Çok küçük akım artışında bile hızlı açma gerekir. |
Sigorta sürekli atıyorsa: nedenleri ve çözümü
Sık atan bir sigorta çoğu zaman bir uyarıdır. En yaygın nedenler şunlardır:
- Eğri yüke uygun değil: Örneğin kompresörlü bir cihaz B eğrili sigortaya bağlıysa, her kalkışta manyetik açma devreye girebilir. Bu durumda yük C veya D eğrisine uygun bir hatta alınmalıdır.
- Hat aşırı yüklü: Aynı hatta ısıtıcı, su ısıtıcı, ütü gibi yüksek güçlü cihazlar birlikte çalışıyorsa termik koruma bir süre sonra sigortayı attırır. Yükleri farklı hatlara dağıtmak gerekir.
- Kısa devre veya cihaz arızası: Bir cihaz takıldığı anda sigorta atıyorsa sorun büyük ihtimalle o cihazdadır.
- Gevşek veya oksitlenmiş bağlantı: Klemenslerde ısınma, sigortanın da ısınıp erken atmasına yol açar. Bağlantılar torkla sıkılmalıdır.
- Yıpranmış sigorta: Çok sayıda kısa devre kesmiş veya ısınmış bir sigortanın açma değeri kayabilir. Bu durumda sigorta değiştirilmelidir.
Not: Elektrik kaçağı ve topraklama sorunlarında atan cihaz genellikle otomatik sigorta değil, kaçak akım rölesidir. Panoda hangi cihazın attığına bakmak arızayı bulmayı kolaylaştırır.
Yanlış sigorta seçimi nelere yol açar?
- Eğri gereğinden düşükse: Arıza yokken sigorta atar, üretim durur, zaman kaybedilir.
- Eğri veya akım gereğinden yüksekse: Kısa devrede sigorta geç açar, kablo ısınır ve yangın riski artar.
- Kesme kapasitesi düşükse: Yüksek kısa devre akımında sigorta akımı güvenle kesemeyebilir ve zarar görebilir.
- Standart dışı ürün kullanılırsa: TS EN 60898-1 uygunluğu olmayan sigortalar etiketteki değerlerde açmayabilir.
Otomatik sigorta ile kaçak akım rölesi arasındaki fark
Otomatik sigorta kabloyu ve cihazı aşırı akımdan korur, ama insanı elektrik çarpmasına karşı korumaz. Elektrik çarpması ve toprak kaçaklarına karşı kaçak akım rölesi (30 mA can güvenliği, 300 mA yangın koruması) gerekir. Yönetmelik gereği iki cihaz birlikte kullanılır. İkisini tek gövdede birleştiren cihazlara RCBO (kaçak akımlı otomatik sigorta) denir.
Motor hatlarında ise otomatik sigorta yerine genellikle termik ayarı yapılabilen motor koruma şalterleri tercih edilir.
Sık sorulan sorular
C16 ve B16 sigorta arasındaki fark nedir?
İkisi de 16 A anma akımlıdır ve aşırı yükte aynı şekilde davranır. Fark kısa devre tepkisindedir: B16 yaklaşık 48–80 A’de, C16 ise 80–160 A’de anında atar. Priz ve aydınlatmada B16, karışık yüklerde C16 tercih edilir.
Sigorta neden sürekli atar?
En sık nedenler aşırı yüklenme, bir cihazdaki kısa devre, gevşek bağlantı veya yüke göre düşük seçilmiş eğridir. Ayrıntılar için yukarıdaki “Sigorta sürekli atıyorsa” bölümüne bakın. Arıza bulunmadan sigortayı büyütmeyin.
Evde B mi C mi kullanılmalı?
Aydınlatma ve genel prizlerde B, beyaz eşya ve klima hatlarında C eğrisi uygundur. Tek bir hatta karışık yükler varsa C eğrisi daha az gereksiz atma yapar.
6 kA ile 10 kA sigorta arasındaki fark nedir?
Kesme kapasitesi farkıdır. 10 kA sigorta daha yüksek kısa devre akımını güvenle keser. Trafoya yakın, kısa devre akımı yüksek sanayi panolarında 10 kA seçilmelidir.
Otomatik sigortanın ömrü ne kadardır?
Kaliteli markalarda binlerce mekanik açma-kapama ömrü vardır. Ancak çok sayıda kısa devre kesmiş, ısınma izi olan veya kolu gevşemiş sigortalar değiştirilmelidir.
Otomatik sigorta satın al
Schneider Electric Acti9 ve Siemens 5SL serisi otomatik sigortaları B, C ve D eğrisi seçenekleriyle stoktan gönderiyoruz:
Hangi sigortayı seçeceğinizden emin değilseniz 0262 641 14 42 / 0541 277 79 25 numaralarından bize ulaşın. Yükünüzü söyleyin, doğru eğriyi ve akımı birlikte belirleyelim. Toplu alımlarda özel fiyat veriyoruz.
Leave a Comment
E-posta adresiniz yayımlanmayacaktır. Zorunlu alanlar * ile işaretlenmiştir.